ملاصدرا اور علامہ طباطبائی کے نزدیک معادِ جسمانی: ایک تقابلی مطالعہ

Resurrection of the Body According to Mulla Sadra and Allama Tabatabaei:A Comparative Study

Keywords: Physical Resurrection, Mulla Sadra, Tabatabai, قرآن، معادِ جسمانی، ملا صدرا، علامہ طباطبائی، بدنِ مثالی، بدنِ اخروی

Abstract

In the history of affirming the basic Islamic beliefs, affirming bodily resurrection has always been a fundamental challenge for philosophers and theologians. Mulla Sadra and Allama Tabatabai are two Muslim philosophers who tried to untangle this issue in their own ways. Mulla Sadra addressed it through his philosophical innovations, while Allama Tabatabai clarified issues related to bodily resurrection using rational arguments alongside the interpretation of Quranic verses in the Quran-by-Quran style. This paper not only uncovers and explains the discoveries of these two philosophers regarding the concept of human resurrection but also provides a complete review of their shared and differing views on this matter. Similarly, it examines how these two philosophers address certain well-known doubts about bodily resurrection, like those involving reasoning and sensory perception. Additionally, this research also looks into what Mulla Sadra and Allama Tabatabai consider to be the philosophical and Quranic understanding of human reality.

Highlighting the concepts of the afterlife, the elemental body, and the archetypal body, the scholar critically examined the ideas of these two philosophers using both physical and digital resources, employing rational reasoning and the method of

 

combining the apparent teachings of the Quran and Sunnah. Their agreements and differences were pointed out. Along the way, views and theories of other theologians and Muslim philosophers were also mentioned in various contexts, and if anyone raised objections to some of the ideas of these two figures, those objections were also addressed.

The author's finding is that regarding bodily resurrection, Mulla Sadra and Allama Tabatabai are in agreement on three fundamental issues; among them is the idea that after death, a person's worldly physical body will disintegrate, but there will be a body that exists with the soul suitable for the hereafter; many of the requirements associated with worldly bodies will be absent. According to this article, if in the world of the afterlife, the human soul necessarily accompanies a body, in this sense resurrection will definitely be bodily; however, this body will not be exactly the same worldly physical body, but something like it. Yet this resemblance will be such that there is a tangible presence in both worldly and otherworldly bodies. This article also explains this tangibility.

This essay not only looks at the shared ideas of Mulla Sadra and Allama Tabatabai but also goes into detail about their differing views. The writer claims that some contradictions can be observed in Mulla Sadra's ideas, whereas this isn't the case with Allama Tabatabai. On the contrary, Mulla Sadra made more use of philosophical principles compared to Allama Tabatabai and showed more clarity in explaining and proving issues.

بنیادی اسلامی عقائد کے اثبات کی تاریخ میں معادِ جسمانی کا اثبات ہمیشہ فلاسفہ اور متکلمین کے لیے ایک بنیادی چیلنج رہا ہے۔ ملاصدرا اور علامہ طباطبائی دو ایسے مسلمان فلسفی ہیں جنہوں نے اپنے اپنے انداز میں اس مسئلہ کی گتھیاں سلجھانے کی کوشش کی ہے۔ ملا صدرا نے اپنی فلسفیانہ جدّتوں کے ذریعے تو علامہ طباطبائی نے عقلی استدلال کے ہمراہ قرآنی آیاتِ قرآن کی تفسیرِ قرآن بالقرآن کے اسلوب کے تحت معادِ جسمانی کے مسائل کو واضح کیا۔ زیر نظر مقالہ میں انسانی معاد کے تصور کے بارے میں ان دونوں فلاسفرز کی دریافتوں کو نہ تنہا کشف و بیان کیا گیا ہے، بلکہ اس باب میں ان کے اشتراکی اور اختلافاتی نظریات کا بھی مکمل جائزہ لیا گیا ہے۔اسی طرح اس امر کا بھی جائزہ لیا گیا ہے کہ یہ دونوں فلسفی، معاد جسمانی کے حوالے سے شبہہ آکل و ماکول جیسے بعض معروف شبہات کا کیسے ازالہ کرتے ہیں۔ ضمنی طور پر اس تحقیق میں اس امر کا بھی جائزہ لیا گیا ہے کہ ملا صدرا اور علامہ طباطبائی کے نزدیک، انسانی حقیقت کا فلسفی و قرآنی تصوّر کیا ہے۔

معاد، عنصری بدن اور  مثال بدن کے مفاہیم اجاگر کرتے ہوئے، فاضل مقالہ نگار نے سخت و نرم منابع (Physical & Digital Resources سے استفادہ کرتے ہوئے عقلی استدلال اور ظواہر کتاب و سنّت کے ائتلاف کے منہج کو بروئے کار لا کر ان دونوں فلسفیوں کے نظریات کا تنقیدی جائزہ لیا ہے اور ان کے اشتراک و اختلاف کو اجاگر کیا ہے۔ ضمنی طور پر عموم متکلمین اور مسلمان فلاسفرز کی آراء و نظریات بھی مختلف مناسبتوں سے بیان کیے گئے ہیں اور اگر کسی نے  ان دو شخصیات کے بعض نظریات پر قابلِ ردّ اشکال کیا ہے تو اس اشکال کا جواب بھی دیا گیا ہے۔

مقالہ نگار کی دریافت یہ ہے کہ معادِ جسمانی کے حوالے سے ملاصدرا اور علامہ طباطبائی ۳ بنیادی امور اور مسائل میں ہمفکر و ہمنوا ہیں؛ منجملہ یہ امر کہ موت کے بعد انسان کا دنیاوی عنصری بدن متلاشی ہو جائے گا، لیکن نفس کے ساتھ ایک ایسا بدن موجود ہو گا جو نشأۂ اخروی کے مناسب ہو گا؛ جس سے بہت سے وہ لوازم سلب شدہ ہوں گے جو دنیاوی ابدان کے لوازم شمار ہوتے ہیں۔ اس مقالہ کے مطابق، اگر عالمِ آخرت میں، انسانی نفس کے ہمراہ جسم کا ہونا حتمی ہے اور اس معنی میں معاد حتما جسمانی ہو گی؛ لیکن  یہ جسم بعینہ یہی دنیوی عنصری بدن نہیں ہو گا؛ بلکہ اس کے مثل ہو گا۔تاہم یہ مماثلت ایسی ہو گی جو دنیوی اور اخروی اجسام و ابدان میں عینیّت کے ہمراہ ہو گی۔ اس عینیّت کی وضاحت بھی اس مقالہ میں پیش کی گئی ہے۔

اس مقالہ میں ملاصدرا اور علامہ طباطبائی کے ان مشترک نظریات کے بعد ان کے اختلافی نظریات کا بھی تفصیل سے جائزہ لیا گیا ہے اور مقالہ نگار مدعی ہیں کہ ملاصدرا کے نظریات میں بعض تناقضات کا مشاہدہ کیا جا سکتا ہے؛ جبکہ علامہ طباطبائی کے ہاں ایسا نہیں ہے۔ برعکس، ملا صدرا نے علامہ طباطبائی کے مقابلے میں فلسفیانہ قواعد سے زیادہ استفادہ کیا ہے اور مسائل کے بیان اور اثبات میں زیادہ صراحت کا مظاہرہ کیا ہے۔

Author Biography

Sajid Gondal, Almustafa International University, Qum, Iran.

M.Phil. Student in Islamic Theology.

References

Mohammad Taqavi, “Maʿād-shenāsi-ye Mullā Ṣadrā va Masʾaleh-ye Nafs va Maʿād,” in Majmūʿeh-ye Maqālāt-e Hamāyesh-e Jahāni-ye Ḥakim Mullā Ṣadrā, Vol. 11 (Tehran, Entasharaat Bonyād-e Ḥekmat-e Islāmi Ṣadrā, 1378 SH), 457–466.

محمد تقوی، "معاد شناسی" ملاصدرا و مسئله نفس و معاد، مجموعہ مقالات همایش جهانی حکیم ملاصدرا، ج 11، (تهران، انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا، 1378ھ ش)، 457–466۔

Murtaza Pouyan, Maʿad-e Jismani dar Hikmat-e Mutaʿaliyyah, (Qom, Entasharaat Bustan-e Kitab, 1389 SH), 19.

مرتضی پویان، معاد جسمانی در حکمت متعالیه،( قم، انتشارات بوستان کتاب، 1389ھ ش)، 19۔

Syed Jalal al-Din, Ashtiyani, Sharh bar Zad al-Musafir, (Qom, Entasharaat Bustan-e Kitab, 1381 SH), 9.

سید جلال الدین ، آشتیانی، شرح بر زاد المسافر، (قم، انتشارات بوستان کتاب، 1381)، 9۔

Mullā Ṣadrā, Risāla-yi Se Asl (Treatise on the Three Principles), Edited, Verified, and introduced by Syed Hassan Nasr, (Tehran, Entasharaat Bonyād-e Ḥekmat-e Islāmi Ṣadrā, 1381 SH), 41.

ملا صدرا، رساله ی سه اصل تصحیح، تحقیق و مقدمه دکتر سید حسن نصر ،(تهران، انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا ، 1381ھ،ش)، 41۔

Mullā Ṣadrā, al-Mabdaʾ wa al-Maʿād, edited and introduced by Mohammad Zabihi and Jafar Shah Nazari, under the supervision of Ayatollah Seyyed Mohammad Khamenei, (Tehran, Entasharaat Bunyad Hikmat Islami Sadra, 1381 SH), 637.

ملا صدرا، المبدأ و المعاد، تصحیح، تحقیق و مقدمه دکتر محمد ذبیحی و جعفر شاه نظری به اشراف آیت اللہ سید محمد خامنه ای، (تهران انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا، 1381)، 637۔

Mullā Ṣadrā, Al-Ḥikmah al-Mutaʿāliyah fī al-Asfār al-ʿAqliyyah al-Arbaʿah, Edited, Tehqeeq & Muqadma Dr. Raza Akbarian, bah Ashraf Syed Muhammad Khamenei, Vol. 9, (Tehran, Entasharaat Bunyaad Hikmat Islami Sadra, 1382 SH), 266.

ملا صدرا، الحكمة المتعاليه في الأسفار الأربعة ، تصحیح تحقیق و مقدمه دکتر رضا اکبریان به اشراف آیت اللہ سید محمد خامنه ای، ،ج 9 (تهران، انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا ،1382)، 266۔

Zain al-ʿAbidin Qorbani, “How Life after Death Occurs according to Mullā Ṣadrā and Others,” in Mullā Ṣadrā and the Problem of the Soul and Resurrection, vol. 11 (Tehran: Sadra Islamic Philosophy Foundation, 1378 Sh.), pp. 316–342.

زین العابدین، قربانی، چگونگی زندگی پس از مرگ به عقیده ی ملاصدرا و دیگران ملاصدرا و مسئله نفس و معاد، مجموعه مقالات همایش جهانی حکیم ملاصدرا،ج11، ( تهران، انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا، 1378)، 316-342۔

Bankdār, Hasan ʿAlī, Āyīnah-yi Ākhirat (Barrasi-yi Maʿād az Negāh-I Mullā Ṣadrā), (Qom, Entasharaat Bustān-e Ketāb, 1389 SH), 15.

بنکدار، حسن علی، آینه آخرت (بررسی معاد از نگاه ملاصدرا)، (قم، انتشارات بوستان کتاب، 1389)، 15۔

Allāmah Muḥammad Ḥussain, Ṭabāṭabāʾī, Qurʾān dar Islām, Edited: Syed Hadi Khosrowshahi, (Qom, Entasharaat Bustan-e Kitab, 1389 SH), 47.

علامہ محمد حسین، طباطبائی، "قرآن در اسلام"، به کوشش سید هادی خسروشاهی، (قم، انتشارات بوستان کتاب، 1389)، 47۔

Mullā Ṣadrā, Tafsīr-I Qurʾān-I Karīm, Tasahi & Tehqeeq: Muḥammad Khājavī, Muqadma: Āyatollāh Syed Muḥammad Khamenei, Vol.7, (Tehran, Entasharaat Bunyad Hikmat Sadra, 1389 SH), 241.

ملا صدرا، تفسیر قرآن کریم، تصحیح و تحقیق محمد خواجوی، مقدمه و اشراف آیت‌الله سید محمد خامنه‌ای، ج 7، (تهران، انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا، 1389) ، 241۔

Muḥammad Ḥusayn Ṭabāṭabāʾī, Tafsīr al-Mīzān, Tarjamah: Syed Muḥammad Bāqir Mūsavī Hamadānī, Vol. 16, (Qom, Daftar-e Entasharaat Islāmī, 1376 SH), 395.

محمد حسین، طباطبایی، تفسير الميزان، ترجمه: سید محمد باقر موسوی همدانی، ج16، (قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1376)، 395۔

ʿAllāmah Muḥammad Ḥussain, Ṭabāṭabāʾī, Insān az Āghāz tā Anjām, Tarjmah wa Tablighaat: Ṣādiq Lārījānī, Edited: Syed Hādī Khosrowshāhī, (Qom, Entasharaat Bustān-e Ketāb, 1387 SH), 119.

علامہ محمد حسین، طباطبائی، انسان از آغاز تا انجام، ترجمه و تعليقات: صادق لاریجانی به کوشش سید هادی خسروشاهی، (قم، انتشارات بوستان کتاب،1387)، 119۔

Mullā Ṣadrā, Asrār al-Āyāt, Tehqeeq: Syed Muḥammad Mūsavī, (Tehran, Entasharaat Ḥikmat, 1385 SH), 220.

ملا صدرا، اسرار الآيات، تحقیق: سید محمد موسوی، (تهران، انتشارات حکمت، 1385)، 220۔

Muhammad Hussain, Rakhshād, Dar Maḥḍar-i ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī (Majmūʿah-yi Porsish-hā wa Pāsukh-hā-yi Chehre-be-Chehre bā ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī), (Tehran, Entasharaat Mowsaa Farhangi Samāʾ, 1387 SH), 257.

رخشاد، محمد حسین، در محضر علامه طباطبائی (مجموعه پرسش ها و پاسخ های چهره به چهره با علامه طباطبایی)، (تهران، انتشارات موسسه فرهنگی سماء، 1387)، 257۔

Allāmah Muḥammad Ḥusayn Ṭabāṭabāʾī, Ṭabāṭabāʾī, Taʿālīm-i Islām (Teachings of Islam), Edited: Syed Hadi Khosrowshahi, (Qom, Entasharaat Bustan-e Ketab, 1389 SH), 187.

محمد حسین، طباطبائی، تعالیم اسلام، به کوشش سید هادی خسروشاهی، (قم، انتشارات بوستان کتاب، 1389)، 187۔

Mullā Ṣadrā, Sharḥ al-Hidāyah al-Athīriyyah, Vol. 1; (Beirut, Mu’assasat al-Tarikh al-‘Arabi, 1422 AH), 40.

ملا صدرا، شرح هداية الأثيريه، ج 1، (بیروت: مؤسسۃ التاریخ العربي، چاپ اول، 1422ھ)، 40۔

Mullā Ṣadrā. Majmūʿeh Rasāʾil-i Falsafī (Collection of Philosophical Treatises)، Supervised: Āyatollāh Syed Muhammad Khamenei. Tashai & Tehqeeq: Mahmoud Yousef Sani & Hamed Naji Esfahani, Vol. 2, (Tehran, Entasharaat Bunyad Hikmat Islami Sadra, 1389 SH), 199.

ملاصدرا، مجموعه رسائل فلسفی، به اشراف آیت‌الله سید محمد خامنه‌ای، تصحیح، تحقیق و مقدمه: محمود یوسف ثانی و حامد ناجی اصفهانی، ج 2، (تهران، انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا، 1389)، 199۔

Mullā Ṣadrā. Al-Maẓāhir al-Ilāhiyyah fī Asrār al-ʿUlūm al-Kamāliyyah، Tashai, Tehqeeq & Muqadma: Āyatollāh Syed Muhammad Khamenei, (Tehran, Entasharaat Bunyad Hikmat Islami Sadra, 1378 SH), 94.

ملا صدرا، المظاهر الإلهيه في اسرار العلوم الكمالية، تصحیح، تحقیق و مقدمه: آیت‌الله سید محمد خامنه‌ای، (تهران، انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا، 1378)، 94۔

Mullā Ṣadrā, Al-Shawāhid al-Rubūbiyyah fī al-Manāhij al-Sulūkiyyah, With glosses: Ḥakīm Mullā Hādī Sabzawārī, Muqadmah, (Tehran, Entasharaat Bunyad Hikmat Islami Sadra, 1388 SH), 346.

ملا صدرا، الشواهد الربوبية في المناهج السلوكية، با حواشی حکیم ملاهادی سبزواری، مقدمه، (تهران، انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا، 1388)، 346۔

Ghulam Ḥussain, Ibrāhīmī Dīnānī, Maʿād az Didgāh-i Ḥakīm Mudarris Zanūzī, (Qom, Entasharaat Ḥikmat, 1382 SH), 28.

غلام حسین، ابراهیمی دینانی، معاد از دیدگاه حکیم مدرس زنوزی، (قم، انتشارات حکمت، 1382 ش)، 28۔

Murtazā, Muṭahharī, Maʿād, (Tehran, Entasharaat Ṣadrā, 1385 SH), 61.

مرتضی، مطهری، معاد، (تهران، انتشارات صدرا، 1385 ش)، 61۔

Muḥammad Razā, Ḥakīmī, Maʿād-i Jismānī dar Ḥikmat-i Mutaʿāliyah, (Qom, Entasharaat Dalīl-e Mā, 1383 SH), 327.

محمدرضا، حکیمی، معاد جسمانی در حکمت متعالیه، (قم، انتشارات دلیل ما، 1383 ش)، 327۔

Jaʿfar. Anvārī, “Maʿād-i Jismānī az Negāh-i Ḥakīmān-i Ilāhī”, Maʿrifat-e Falsafī Journal, Serial Issue:21, (1387 SH): 58.

جعفر، انواری، "معاد جسمانی از نگاه حکیمان الهی"، مجله معرفت فلسفی، مسلسل شماره 21، (1387ش): 58۔

Murtaza, Pouyan, Maʿād Jismani dar Hikmat Mutahlia, (Qom, Entasharaat Bustan-e Ketab, 1389 SH) 665.

مرتضی، پویان، معاد جسمانی در حکمت متعالیه، (قم، انتشارات بوستان کتاب، 1389)، 665۔

Published
2026-08-29